تبلیغات
حسابداری دانشگاه فردوسی مشهد - حسابداری باستان

slider1 slider1 slider1 slider1
.................... همایش IFRS و اقتصاد در پسا برجام ....................
.................... دیدار شورای دبیران انجمن های علمی دانشجویی دانشگاه فردوسی مشهد با استاندار خراسان رضوی ....................
.................... دیدار شورای دبیران انجمن های علمی دانشجویی دانشگاه فردوسی مشهد با معاون امور اقتصادی و توسعه منابع استانداری خراسان رضوی ....................
حسابداری باستان

حسابداری باستان

مقدمه

ایران، سرزمین مرتفعی در جنوب غرب آسیا است كه بخش بزرگی ازآن را فلات ایران دربر گرفته است. این سرزمین جایگاه یکی از کهن ترین تمدن های جهان است که بیش از ده هزار سال قدمت دارد. فلات ایران با وضع جغرافیایی ویژه اش در غرب آسیای کهن و مرکز جهان باستان، در حکم یک مرکز تقاطع بود و راه عبور کوچندگان و مهاجرانی بود که در عهد باستان از آن می گذشتند. این سرزمین از دوران های پیش از تاریخ چون پلی سترگ میان شرق و غرب قرار داشت و از آن شاهراه های مهمی می گذشت که تمدن های دو سوی جهان را به هم مربوط می ساخت. ایرانیان فرهنگ ها و تمدن های ملل دیگر جهان را دریافت می كردند و از آن بهره مند می شدند، اما این مبادله هرگز یک طرفه نبود. اینان پس از دریافت فرهنگ ها و تمدن های دیگر آنها را با آنچه خود داشتند در می آمیختند و به دیگران منتقل می ساختند. در تاریخ جهان کم تر ملتی چون ایرانیان یافت می شود که حیات ملی و فرهنگ و هنر خود را در برابر طوفان های خانمان برانداز و تاخت و تازهای ویران کننده ی اقوام تجاوزگر نگاهداری کرده باشد. دانش و فرهنگی که امروز در دنیا به یک صورت کلی و واحد درآمده است و به تمدن مغرب زمین معروف است، میراث مشترک کشورها و اقوامی است که هر کدام به نوبه ی خود در هزاره ها و سده های خیلی پیش از این تمدن های بشری با شکوهی را بنا نهادند. تمدن از یک سو به رواج دادو ستد و از سوی دیگر به جریان درآمد و هزینه برای حکومت ها انجامید. این دو نیاز طبعاً ثبت و ضبط اطلاعات را در پی داشت که به نوبه ی خود رشد و تکامل خط را سرعت بخشید. با نگاهی به آثار به دست آمده از تمدن های شناخته شده، پی می بریم که در هر یک از این تمدن ها، حساب خراج ، مالیات و خزانه به نحوی ثبت و نگهداری می شده است و توسعه ی هر فرهنگ و تمدنی با گسترش مبادلات بازرگانی همراه بوده است. از جمله در تمدن باستانی سومر نظام مالی جامعی برقرار بود و کاهنان سومری علاوه بر نگاهداری حساب درآمدهای حکومتی،  به نحوی موجودی غلات، تعدا دام ها و میزان املاک حکومتی را محاسبه می کردند. بنابراین ، نیاز حکومت ها به اطلاعات مالی، به ویژه نگاهداری حساب مالیات ها و خراج یکی از موثرترین عوامل پیدایش (( حساب و حسابدهی)) بود. این نوشتار نگاهی دارد به اوضاع اقتصادی و تجاری، نحوه ی حسابرسی ها ، تهیه ترازنامه، مالیات ستانی و مقیاس ها در دوران ایران پیش از اسلام. با مطالعه ی پیشینه ی حسابداری ایران در پیش از ورود اسلام، به ویژه مطالعاتی که بر روی لوح های باروی تخت جمشید، انجام گرفته است می توان به نگرشی در زمینه ی اوضاع اقتصادی و مالی این دوران و حتی زمانی که هنوز سکه و پول وارد رویدادهای مالی نشده بود، دست یافت.

اوضاع اقتصادی و تجاری

ایران، سوابق طولانی و روشنی در تاریخ تجارت دارد. به استناد مدارک تاریخی موجود، ایرانیان ازاولین سپیده دم تاریخ تمدن در زمره‌ی پیشتازان تجارت در خشكی و دریا بودند. پیشینه‌ی تجارت سازمان یافته به زمان سومری‌ها- نیمه‌ی دوم هزاره‌ی چهارم پیش از میلاد- كه یكی از ملل قدرتمند مشرق میانه بودند،‌ باز می‌گردد. ایرانیان بسیار سریع تر از آنچه تاریخ به خاطر می‌آورد به بازرگانان قدرتمند لایقی بدا شدند. مادها با اقتصاد نه چندان پیشرفته‌ی شبانی- كشاورزی توانستند دولت قدرتمند آشور را در هم شكنند و به منطقه‌ی حاصل خیز و ثروتمند میان دورود گام گذارند. با گسترش آنها در شرق و غرب،‌ غنایم و خراج های هنگفتی در اختیار آنان قرار گرفت. انباشت ثروت و سرمایه به رشد اقتصادی جامعه‌ی ماد و مالاً گسترش دادو ستد، كمك بسیار كرد. در عصر هخامنشیان،نخستین گام در عصر ساماندهی اقتصاد ملی برداشته شد. گستردگی و یكپارچگی قلمرو و امنیت داخلی، فرصت مناسبی را برای ادامه‌ی حیات مراكز  بزرگ اقتصادی میان دو رود و كرانه های شرقی مدیترانه پدید آورد. ساختار حكومت پارسیان نیز در رونق و شكوفایی تجارت موثر بود. مناسبات اداری، نبود گمركات و اصل حمایت بازرگانی وبانكداری پیشرفته، همه از عواملی بود كه برای یك ملت با تجربه در امور بازرگانی تشویق و جهش بزرگی محسوب می‌شد. سلوكیان، وارثان امپراتوری هخامنشی، با پذیرش بخش عظیمی از اصول تشكیلاتی هخامنشیان كوشیدند تا در سراسر قلمرو خویش به آرمانی جامعه‌ی عمل بپوشانند كه پیشینیان هرگز به آن دست نیافته بودند. اسكندر گجستك عوامل محدود كننده‌ی عهد هخامنشی را بر طرف كرد. انتخاب بابل به عنوان مركز امپراتوری، یك پارچه شدن ایران و یونان و به جریان افتادن مسكوكات از اقدامات انجام شده‌ی وی بود. مسكوك هخامنشی كه به صورت غنایم در نزد سربازان، وارد چرخه‌ی اقتصاد می‌شد،‌ به وسیله‌ی تجار یونانی و مقدونی تا اروپا پیش رفت. پارتیان پس از یك سده كشمكش با سلوكیان با فتح میان دورورد، وارد عرصه‌ی بازرگانی جهانی شدند. سیاست پولی مهم ترین تلاش برای تسهیل تجارت جهانی بود. دولت های كوچك مسیر راه تجاری و دربار عظیم اشكانی، همه از عواید گمركی تجارت جهانی سود می‌برند. دربار اشكانی برخلاف هخامنشی بیشتر به عواید گمركی متكی بود. عصرساسانی كه آخرین عصر ایران باستان به حساب می‌آید، با تلاش دستگاه‌ها و سازمان های حكومتی و كوشش توان فرسای مردمانش موفق به ایجاد چنان نظم و فرهنگی و سیاسی درخشانی شد كه اثراتش تا به امروز باقی است. در این دوره، تجارت خارجی به طور محسوسی نسبت به سده های گذشته افزایش یافت. ایران یگانه راه تجارت بین یونان و روم و آسیای مركزی، از طرف دیگر، بود. عصر ساسانی شاهد پیدایش بروات و حواله های واقعی است. بازرگانان مسیحی شامی بعدها كاربرد چك یا حواله را از ایرانیان اقتباس كردند و به مغرب زمین بردند.

پرداخت حقوق و مواجب در زمان هخامنشیان

در دوران هخامنشی، وضع دادو ستد و پرداخت مواجب و مزد كارگران و صنعتگران بیشتر به صورت پایاپای بود. در لوح های گلین تخت جمشید، صورت مرتب و منظمی از پرداخت مزد كارگران و صنعتگران موجود است كه كمك موثری برای روشن شدن امور مالی در آن زمان می‌كند. در سال های 1933 و 1934 در ضمن حفریات تخت جمشید در دیوار استحكامات چندین هزار لوح گلین با متن هایی به خط میخی ایلامی  به دست آمد كه به زمان فرمانروایی داریوش (522-486 پ.م) تعلق داشت.

لوح های كشف شده‌ی موجود به سرزمین اصلی هخامنشیان، یعنی پارس ( پارسه)، و سرزمین جلگه ای و پرآب ایلام در دامنه های زاگرس مربوط است. اما در مجموع فقط یادداشتهای اداری است. در میان این اسناد حتی گاهی پرداخت ها و مخارج چند ماه یا حتی یك سال در یك حسابرسی نهایی جمع بندی شده است. لوح های باروی تخت جمشید، مربوط به سال های سیزدهم تا بیست تا بیست و هشتم سلطنت داریوش است. این لوح ها به دوره ای تعلق دارد كه هنوز سكه وارد عملیات اقتصادی مربوط به جیره ها نشده بود. اساس و پیشینه‌ی نظام حسابداری و اقتصادی پیشرفته و كامل تر با بهره گیری از پول در دوره‌های بعد به چشم می‌خورد.

نوع و جنس جیره ها

لوح های باروی تخت جمشید با نقل و انتقالات انواع كالاها، دریافت ها و پرداخت‌های انواع جیره ها كه شامل جیره های ماهانه، روزانه، مسافرتی، ویژه مادران و حتی جانوران می‌گردد، سرو كار دارد. جیره‌های ماهانه شامل انواع جیره های معمول ماهیانه برای اشخاص با مهارت و جیره‌های معمول ماهیانه برای اشخاص بدون مهارت ذكر گردیده است. جیره‌های روزانه، میزان جیره‌ی یك روز و تقسیم آن میان افراد مختلف را بیان می‌دارد. به طور معمول این جیره ها به گروه‌های كاری كوچك و سیار در دوره‌ی زمانی كوتاه تعلق می‌گرفت. جیره‌های مسافرتی، یك روزه صادر می‌شد، این نوع جیره‌ها برای هر نفر عموماً یك و نیم یا یك قا ( 10 كوارت) آرد بود. علاوه بر جیره های معمول به گروه‌های كاری و افراد مختلف،‌نوعی جیره های ویژه تعلق می‌گرفت كه میزان آن بسیار كم تر از جیره‌های معمول بود. این گونه جیره‌ها را می‌توان نوعی پاداش تلقی كرد كه به افراد و كارگران پرداخت می‌شد. در میان لوح‌های باروی تخت جمشید تعدادی از لوح ها نیز مربوط به جیره های مادران است و پرداخت‌های جداگانه‌ای را به مادران گزارش می‌كند. جیره‌ی مادرانی كه فرزند پسر داشتند به میزان زیادی با جیره‌ی مادرانی كه فرزند دختر داشتند متفاوت بود. بدین ترتیب كه جیره‌ی مادران پسر دار دو برابر مادران دختر دار بود. در كنار كارگران و اشخاص متعددی كه انواع جیره‌ها را دریافت می‌كردند كه به جیره های معمول، ویژه و مسافرتی منقسم بود. از لوح های باروی تخت جمشید روشن می‌گردد كه غذای اساسی مردم، غله به ویژه جو بود. شراب نیز در زندگی مردم نقش اساسی و موارد مصرف متعددی داشت. آرد و انواع آن نیز مكرراً به عنوان جیره‌های مختلف برای انسان‌ها و جانوران در نظر گرفته می‌شد.

واحد اندازه گیری جیره ها

مقدار انواع جیره‌ها در لوح‌ها، چه به صورت جامد مانند انواع غله، آرد،‌انواع میوه و غیره، چه به صورت مایع مانند شراب یا آبجو براساس واحدهای توزین خاصی، معین و پرداخت می‌گردید. براساس یافته‌ها و مطالعات باستان شناسی و هم چنین با در نظر گرفتن و مقایسه‌ی واحدهای توزین در مناطق مختلف می‌توان به یك تصویر نسبی و روشن در این واحدهای اندازه گیری دست یافت. درلوح های بارو برخی از واحدها برای اندازه‌گیری جامدات و گروهی نیز برای اندازه گیری مایعات و یك نمونه بسیار فراوان و متداول با عنوان(( قا)) هم برای اندازه گیری جامدات و هم مایعات به كار می‌رفت. واحد اندازه گیری عمده و اصلی جامدات بار است. بار تقریباً 10 برابر لیتر امروزی است.  همین نقش را واحد دیگری در مورد مایعات با همان مقدار با واحدی به نام مریش ایفا كرد. هم چنین واحد بسیار رایج و مهم قا كه هم در توزین جامدات و هم مایعات استفاده می‌شد و هم چنین مقیاس های كوچك‌تر و خردتر مانند شی یل در لوح ‌ها مشاهده گردیده است.

دریافت‌ و پرداخت جیره‌ها به كارگران

كارگران برای دریافت جیره‌هایشان براساس جنس و سن تقسیم بندی می‌شدند كه هر گروه به تناسب میزان كار و این تقسیمات، جیره‌هایشان را دریافت می‌كردند. پرداخت جیره‌ها نیز براساس اصول مشخص و منظمی صورت می‌گرفت و مراحل اداری و عملی معینی داشت، كه در چگونگی آن، دو مرحله را می‌توان مشخص كرد.در مرحله‌ی اول، خزانه‌ی كل كه مبدا صدور انواع جیره‌ها بود، مقدار كالاهایی را كه به عنوان جیره در نظر گرفته می‌شد، اندازه گیری و فهرست بندی و سپس به مناطق مختلف ارسال می‌كرد. مرحله‌ی دوم، كه خود مراتب مشخصی رادر بردارد ، از این زمان تا هنگامی بود كه جیره به دست مصرف كننده‌ی نهایی می‌رسید. بدین ترتیب كه جیره‌ها ابتدا توسط مامورین مربوطه برای گروه‌های كاری یا مصرف در مراكزی چون انبارهای سلطنتی و غیره تدارك و حواله می‌شد. پس از آن كه جیره‌ها توسط مامورین حواله می‌گردید. مامور مسئول تعیین جیره‌ها، میزان دقیق جیره‌ها ، نوع و گروه‌هایی را كه این جیره‌ها به آنان تعلق می‌گرفت تعیین و مشخص می‌ساخت تا پس از تقسیم به دریافت كنندگان تحویل گردد. تقسیم جیره‌ها براساس تعداد، جنس و وضعیت كاری دریافت كنندگان صورت می‌گرفت.

حسابداری

در لوح‌های باروی تخت جمشید با انواع متعددی از لوح های حسابداری مواجه می‌شویم، برخی به شكلی پیچیده حاوی گزارش های دریافت ها و پرداخت ها است و برخی با شكل ساده تر روش حسابداری را در برمی‌گیرد، مانند تهیه‌ی فهرست اقلام كه از جمله مراحل حسابداری است. الگوی حسابداری در لوح ‌های بارو بدین صورت است كه ابتدا با یك رقم كلی از میزان موجود غله ، دام و دیگر اقلام برخورد می‌كنیم سپس با رقمی مواجه می‌شویم كه مربوط به میزان و مقدار اختصاص یافته از انواع این كالاها به عنوان آذوقه برای سال یا سال های معین می‌باشد. در مراحل بعدی كه امر حسابداری تا حدودی وارد جزئیات می‌شود، گزارش مقادیر توزیع شده، هزینه های خدماتی، مقادیر باقی مانده، میزان مرجوعات و سایر موارد ثبت گردیده است. مساله‌ی پرسش برانگیز، ارقام و اعدادی است كه به طور توام اعشاری و كسری می‌باشد و خود این سوال را در ذهن برمی‌انگیزد كه بر چه اساس و اصول ریاضی این ارقام تهیه و محاسبه می‌شد و چگونه در گزارش های دریافت‌ها و پرداخت ها به این ارقام دست می‌یافتند. در مواردی هم كه حسابداری متضمن مراحل بیش تری بوده است، مقدار توزیع و پرداخت شده و بالاخره مرجوعات درج می‌گردید. سه دسته اصلی از هزینه‌هایی كه در لوح‌های حسابداری به چشم می‌خورد عبارت است از:

1.      هزینه‌هایی به صورت اقلام و كالاها

2.      هزینه‌هایی خدماتی

3.      مرجوعات

منظور از هزینه‌هایی به صورت اقلام،‌هزینه‌هایی جنسی با پرداخت های جیره ای است كه به مصرف كننده‌ی نهایی می‌رسید. هزینه‌های خدماتی نیز شامل، هزینه‌های ارسال و نگهداری و رسیدگی بود. ارجاعات یا مقادیر مرجوعی نیز نقش مهمی در حسابداری لوح های مربوط به آن بر عهده دارند. دراغلب  لوح ‌های حسابداری، پس از آن كه، از كل میزان موجود، مقادیری طی مراحل پرداخت، توزیع و هزینه می شد، مقادیر اضافی به عنوان مرجوعات ثبت می‌شد. در لوح های حسابداری هم گزارش دریافت ها و هم پرداخت ها ثبت شده اند. مثلاً در لوح های 195-160 حساب‌های دریافتی‌ها و هم چنین ترازنامه نیز دیده می‌شود، اما در عین حال در برخی از لوح ها نیز هیچ صحبتی از دریافت‌ها نمی‌شود.

تهیه و تنظیم ترازنامه

تهیه و تنظیم ترازنامه به عنوان مرحله‌ی نهایی و مهم در امر حسابداری، گزارش كاملی از میزان دریافت‌ها و پرداخت ها، اضافات و كسری هاست. در لوح های بارو بخشی از لوح ها به طور مشخصی به عنوان ترازنامه دسته بندی شده است. در ترازنامه‌ها، گزارش مقادیر هزینه شده از كل میزان موجود، درج گردیده و میزان باقی مانده از موجودی به عنوان تراز یا تتمه‌ی حساب، ارسال گردیده است. به طور معمول تراز‌ها به شخصی سپرده می‌شد تا احتمالاً آنها را برای پرداخت های سال بعد یا سایر هزینه‌ها در نظر بگیرد، ماموری نیز مسئول ارسال آنها بود.

حسابداران

یكی از موارد بسیار مهم در لوح های بارو، اشاره به مامورینی است كه به حسابداری می‌پرداختند و تهیه حساب‌ها و ترازنامه و دیگر گزارش ها در زمره‌ی كارهایشان بود. در كنار حسابدار ویژه، رئیس كل انبار و آتش ریز، سه مقامی بودند كه بایستی عمل حسابداری را انجام می‌دادند. این افراد در مناطق خود به همه جا سركشی می‌كردند و بر موجودی محل،‌ نظارت داشتند و صورت حساب تهیه می‌كردند. كار اینان بیش تر در پایان سال و در ماه‌های نخستین سال بعد انجام می‌شد، زیرا ترازنامه‌ها سالیانه تهیه می‌شد.

حسابرسی

حسابرسی نیز در زمان هخامنشیان رایج بود. برخی لوح ها بر این ادعا صحه می‌گذارند. در بیش تر لوح‌ها، به حساب های دو یا چند سال یك بار، رسیدگی شده است. از آن جا كه حسابرسان به دلیل مسئولیت های زیاد و گستردگی دامنه‌ی فعالیتهای زیاد و گستردگی دامنه‌ی فعالیت‌هایشان و هم چنین زیادی مناطق و غیره .... نمی‌توانستند در پایان هر سال به حساب‌های همه‌ی مناطق رسیدگی كنند و امكان رسیدگی به تك‌تك اقلام نیز وجود نداشت فقط به ارقام كلی پرداخته می‌شد. از سوی دیگر چون اضافات و باقی مانده‌های اقلام یك سال، به خصوص در هزینه‌ها و پرداخت‌های سال بعد استفاده می‌شد برای جلوگیری از ابهامات و مشخص بودن حساب ها و مخارج به حساب‌های سال‌های مربوط در یك لوح رسیدگی می‌شد.

از طرف دیگر نباید نظام حسابرسی و رسیدگی به عملیات اقتصادی مربوط به دریافت‌ها و پرداخت های جیره‌ها را كه از طریق ثبت گزارش‌ها و نگهداری آنها بر لوح های گلی صورت می‌گرفت خالی از اشكال دانست. چنان كه پروفسور ریچارد هلك باستان‌شناس معتقد است: این امر كه بتوان برای انجام و بررسی یك نظام حسابرسی دقیق در حین عملیات گسترده تنها از لوح های گلی بهره برد، بسیار مشكل است. و ادامه می‌دهد: احتمالاً این مشكل از طریق، ثبت گزارش های مشابه به زبان آرامی بر روی پوست یا مواد فساد پذیر دیگر حل شده باشد ، لوح های گلی تنها بخشی از آنچه را كه در جریان بود نشان می دهد. وی معتقد است كه براساس مدارك كافی، دبیران بابلی، گزارش‌ها را بر روی پوست و به زبان آرامی ثبت می‌كردندكه قطعاً موارد بیشتری را گزارش كرده اند.

مالیات

شاید بتوان ادعا نمود كه هم زمان با تشكیل نخستین جوامع بشری، مالیات نیز پا به عرصه‌ی ظهور گذاشته است. با تكامل جوامع انسانی و فزونی یافتن نیازهای همگانی، اخذ مالیات نقدی و جنسی متداول گشت. به هم پیوستن چند جمع كوچك، واحدهای بزرگ تری را به وجود آورد و غلبه بعضی از این جوامع كه نیرومند بودند بر بعضی دیگر رسم باج ستانی را رایج ساخت. جوامع مستقل از دادن باج ، سر می‌تاختند و آن را نوعی تحقیر و اهانت می دانستند.  اینان به جای باج هر سال یا هر چند سال یك بار برای اجتماع غالب هدایایی گسیل می‌داشتند. سومری ها و آشوری‌ها و دیگر ملل قدیم نظیر مصر و بابل دارای سیاست اداری و فرهنگی شایان توجهی بودند و تمدن آنها در پیدای تمدن جهان اثر به سزایی داشته است. روش مالیات ستانی این ملل در واقع پایه ومبنای مالیات ستانی در ایران باستان محسوب می شد. برخی لوح های باروی تخت جمشید ، اطلاعاتی را در مورد مساله‌ی مالیات در اختیار ما قرار می‌دهند. البته این اطلاعات در مقایسه با نظام مالیات ستانی عهد داریوش بزرگ، بسیار جزیی است. از این لوح ها نمی‌توان پی برد كه چه مناطقی و به چه میزانی مالیات پرداخت می‌كردند، گر چه بنا به گفته‌ی هرودت، منطقه‌ی پارس از پرداخت مالیات معاف بود، اما محققین جدیدی نظیر والتر هینتس با یافتن شواهدی معتقدند كه در برخی مناطق پارس، مالیات های پایاپای شامل دام، شراب و میوه پرداخت می شد. وضع باج در زمان سلوكیان نیز بر پایه‌ی روش هخامنشیان استوار بود. جز با چند تغییر جزیی، شهربان‌های سلوكی وظیفه داشتند كه مالیات زمین را از مالكان بزرگ بگیرند، و پایه‌ی این مالیات ارضی بر همان اساس و قوانین داریوش بزرگ استوار بود. شهرستان‌ها مالیات مقرر را میان تقسیمات كوچك تر قلمرو استان سرشكن می‌كردند و مالیات سرانه می‌گرفتند. هم چنین مالیات های دسته جمعی نیز به نام مالیات فوروس وجود داشت كه شهر ها مرتب آن را پرداخت می‌كردند. اهالی هر قبیله نیز طبق قلمرو خویش مالیات ارضی، اگر كسی مزرعه یا چهار پایی داشت موظف به پرداخت مالیات بود. بابت تولد و مرگ نیز مالیات گرفته می‌شد. اشكانیان نیز اصول و سنن سیاسی عهد هخامنشی را حفظ كردند. از وضع مالیات ها در این دوره اطلاع كاملی در دست نیست. بیش تر اطلاعات مورخان در باب چگونگی مالیات و نحوه‌ی مالیات ستانی شاهنشاهی اشكانی در ولایات غربی از طریق منابع غیر ایرانی تلمود، گزارش‌های تاریخ نگاران رومی و سوری و نوشته ها ‌و مهره های اداری به دست آمده است. درباره‌ی سرزمین مركزی شاهنشاهی پارتیان یعنی ولایات شرقی ایران، اسنادی وجود دارد كه از بایگانی تا به دست آمده است. مالیات اصلی در دوره‌ی پارتیان، مالیات ارضی بود كه آن را نقدی یا جنسی دریافت میكردند. مثلاً در تلمود به آن طسقا و در ایران به آن باره می‌گفتند . اصطلاح دیگری كه غالباً در اسناد به دست آمده از نسا دیده می‌شود پت پاژیك است. در دوره‌ی هخامنشی این اصطلاح به معنای پرداخت‌های پایاپای به دربار شاهی و مانند آنها بود. گذشته از مالیات زمین، مالیات سرانه در تلمود كه به كروگه گفته می‌شد نیز وجود داشت كه با داوری از روی چندین منبع، از مردم میان دورود گرفته می‌شد. مهم ترین مالیاتی كه از زمین حوزه‌های شهرهای خودگردان به خزانه‌ی شاهی پرداخت می‌شد، همانند دوره‌ی سلوكی، فوروس بود. فوروس به مالیاتی گفته می‌شد كه از صاحبان زمین‌های حوزه‌ی شهرهای خودگردان و آن هم به صورت دسته جمعی، گرفته می‌شد. مالیات دیگر، عوارض گمركی بود. در دوره‌های ماد و هخامنشی ذكری از گمرك نمی‌شد، ولی پارتیان به تقلید از سلوكیان، هم از كالاهایی كه وارد می‌شد و هم از كالاهایی كه صادر می‌شد در مرزهای ایران گمرك می‌گرفتند. تمدن ساسانی گر چه دنباله‌ی تمدن اشكانی است، ولی باید آن را مجدد  و مكمل تمدن هخامنشی دانست. ساسانیان، سازمان اداری خود را از پیشینیان دور، میراث برده بودند. این سازمان ها از اداراتی موسوم به دیوان ها تركیب می‌شد كه بافت اداری دولت ساسانی را تشكیل می‌داد. دیوان را هم ریشه با دبیر و دیپی به معنای خط فارسی باستان دانسته اند. معرب آن نیز دیوان است. دیوان در ترتیب وصول درآمدها و مخارج نظارت داشت و مرجع تمام كارها قوانینی بود كه به دست حسابداران ماهر دولتی و متخصصین امور مالی تدوین شده بود كه در مواقع لازم متصدیان امر بدان مراجعه می‌كردند، به این قوانین نیز دیوان گفتند. عرب های نو مسلمان در آغاز امر تشكیلات دیوانی نداشتند، زیرا در روزگار پیامبر اكرم محمد (ص) و ابوبكر هنوز اموالی به دست نیاورده بودند كه به تشكیلات اداری نیاز پیدا كنند، اما با فروپاشی ساسانیان در زمان خلیفه‌ی دوم، عمر بن خطاب، به علت گستردگی جهان اسلام،‌نیاز به داشتن سازمانی كه بتواند بیت المال را سروسامان دهد به شدت احساس می‌شد. یكی از دیوان‌ها، دیوان استیفا بود كه در لغت به معنی تمام گرفتن طلب و تمام كردن و دراصطلاح عبارت است از حساب و حسابداری امور مالی و دخل و خرج و رسیدگی به امور مالی و تنظیم دفترهای مربوط به آن بود. دیوان‌های دیگر نیز در این دوره و پس از آن به تقلید از ساسانیان، شكل گرفتند مانند: ((دیوان محاسبات))، (( دیوان برید))، (( دیوان دادرسی))، (( دیوان گنبد)).  

 

نظرات مطلب
آخرین عناوین
گرامیداشت روز حسابدار
پنجشنبه 9 دی 1395
پیام نوروزی سال 1395
جمعه 6 فروردین 1395
شاخص فلاکت (MISERY INDEX)
سه شنبه 20 بهمن 1394
سوئیفت
سه شنبه 29 دی 1394
معرفی نرم افزار ترازگر
پنجشنبه 24 دی 1394
موضوعات
نویسندگان
آرشیو
برچسب ها
روزانه ها
پیوندها
صفحات جانبی
امکانات سایت